چیزی که میخواستید پیدا نشد. از جستجو کمک بگیرید.
پرده ( دستان )
به رشتههایی که بر دسته سازهای رشتهای بسته میشود پرده میگویند. موسیقیدانهای قدیمی به این رشته ها «دستان» میگفتند و عمل پرده بندی بر دسته ساز را دستان نشانی میخواندند.
هر لحن، از پردهای آغاز میشود و در پردههایی گردش میکند و سرانجام روی پرده نخستین فرود میآید. پرده نخستین هر لحن یا مقام، به نام همان لحن نامیده میشود ، مثلا پرده عشاق یا پرده حجاز. در پاره ای از موارد، کلمه پرده به معنای لحن و آهنگ و نغمه و مقام نیز آمده است و گاهی نیز آن را همان پردههایی میدانند که بر دسته ساز بسته میشود.
وجوه ترکیبی این لفظ مانند: پرده دار، در پرده سخن گفتن، پرده غیب، پرده نشین، پرده اسرار و و مانند آن، معانی خاصی دارد که چون از مبحث موسیقی خارج است از آن میگذریم.
در موسیقی ایرانی، پردهها نقش مهمی در ساختار ملودیک دارند و به فواصل میان نتها اشاره میکنند. برخلاف موسیقی غربی که معمولاً از نیمپردهها و پردههای کامل استفاده میکند، موسیقی ایرانی دارای ریزپردهها نیز هست، که به آنها ربع پرده یا ثلث پرده گفته میشود. این ویژگی باعث میشود موسیقی ایرانی حالتی خاص و منحصر به فرد داشته باشد.
نام پردههای موسیقی ایرانی
در موسیقی سنتی ایران، پردهها بر اساس دستگاهها و مقامهای موسیقی طبقهبندی میشوند. برخی از پردههای مهم عبارتاند از:
- دو (C)
- ر (D)
- می (E)
- فا (F)
- سل (G)
- لا (A)
- سی (B)
در تصاویر زیر، برخی از پردههای ذکر شده را روی دسته تار خواهید دید؛
پرده رِ
پرده می
پرده فا
پرده سی
اما تفاوت اصلی موسیقی ایرانی با موسیقی غربی در استفاده از سُری و کُرُن است:
- سُری: نت را کمی زیرتر میکند.
- کُرُن: نت را کمی بمتر میکند.
باید توجه داشته باشیم که موسیقی ایرانی از دستگاهها و آوازها تشکیل شده است که هرکدام دارای پردههای خاص خود هستند؛ و برخلاف موسیقی غربی که بر پایه گامهای ماژور و مینور بنا شده، موسیقی ایرانی دارای هفت دستگاه و پنج آواز است که هرکدام دارای فواصل خاص و پردههای منحصر به فرد هستند. این ساختار باعث میشود موسیقی ایرانی حالتی ملایمتر، انعطافپذیرتر و احساسیتر داشته باشد.
ابیات حافظ که در آن از پرده یا دستان استفاده شده است:
غزل شماره 22
دلم ز پرده برون شد کجایی ای مطرب؟ // بنال، هان که از این پرده کار ما به نواست
چه ساز بود که در پرده میزد آن مطرب // که رفت عمر و هنوزم دماغ پر ز هواست
غزل شماره 30
مطرب چه پرده ساخت که در پرده سماع // بر اهل وجد و حال، در هایوهو ببست
غزل شماره 138
مطربا پرده بگردان و بزن راه عراق // که بدین راه بشد یار و ز ما یاد نکرد
غزل شماره 186
مطرب بساز پرده که کس بیاجل نمرد // وان کو نه این ترانه سراید خطا کند
غزل شماره 245
چه ره بود این که زد در پرده مطرب؟ // که میرقصند با هم مست و هشیار
غزل شماره 262
بس که در پرده چنگ گفت سخن // ببرش موی تا نموید باز
غزل شماره 324
پرده مطربم از دست برون خواهد برد // آه اگر زان که در این پرده نباشد بارم
غزل شماره 363
دوستان در پرده میگویم سخن // گفته خواهد شد به دستان نیز هم
غزل شماره 377
دلم از پرده بشد حافظ خوشگوی کجاست // تا به قول و غزلش ساز نوایی بکنیم
غزل شماره 431
بزن در پرده چنگ ای ماه مطرب! // رگش بخراش تا بخروشم از وی
غزل شماره 432
وصف رخ چو ماهش، در پرده راست نآید // مطرب بزن نوایی، ساقی بده شرابی
غزل شماره 456
چنگ در پرده همین میدهدت پند ولی // وعظت آن گاه کند سود که قابل باشی